Mesto Monografija Postanak i razvitak

Postanak i razvitak sela

Postanak sela, ,,novog sela,, na ovome mestu, na magistralnom i strategijski važnom putu Pančevo—Vršac—Temišvar, vezuje se neposredno za osnivanje Banatske vojne granice 1764. godine, odnosno za 1765. godinu, kada je selo, izgleda, naseljeno. To svakako nije bio spontani i svojevoljni akt meštana, već su to bili strategijski planovi Ratnog saveta bečkog dvora, odnosno Generalne komande Banatske vojne granice iz Temišvara, te 12. graničarskog puka sa sedištem u Pančevu, odnosno 9. čete istog puka čija je komanda bila u Novom Selu. Selo je, kao i u slučajevima drugih graničarskih sela koja su osnovana zajedno sa nastankom Vojne granice, striktno isplanirano, te ima kvadratni oblik; 10 ulica u jednom pravcu i drugih 10 poprečnih (sa više sporednih, ,,ćoravih,, ulica), sa oko 2,5 km u dužini i isto toliko po širini. Vojne vlasti su novonastanjenim stanovnicima čak pomagale pri izradi svojih kuća, po određenim standardima (u Novom Selu se pominje neki Najman, član Komisije za kolonizaciju).

Poznata je situacija Banata pod turskom vlašću (od 1553. do 1717), sa baruštinama (tu blizu Alibunarsko-ilandžanska močvara), sa puno divljači, šuma, čestara i gustiša (turski putopisac Evlija Čelebija opisuje kovinski predeo u ovom smislu), nenastanjen, sa retkim stanovnicima, koji stanuju po zemunicama. Pančevački dištrikt je u to vreme, u stvari, i najmanje naseljen. sa ukupno oko dvadesetak nastanjenih mesta. Tek reorganizacija Banata pod njegovim prvim guvernerom, grofom Klaudijem Florimundom Mersijem, sa merama isušivanja močvara i prokrčavanjem pustara i drugim sanacionim merama, te intenzivnom kolonizacijom i osnivanjem novih mesta, te učvršćenja starih, znači korak napred. A osnivanje Vojne granice 1764. godine jeste dalji korak ka prosperitetu ove inače plodne ravnice. Tu uopšte nije od neke važnosti da li se u selu ili njegovoj okolini došli neku deceniju ranije ili kasnije Srbi ili Rumuni. Činjenica je da se oni 1765. godine nalaze u Novom Selu na sadašnjem mestu.

Po svoj prilici da je srpsko stanovništvo ranije nastanjivalo naselje prema Dolovu, u Velikoj dolini (Valea Mare — svega se na jednoj nemačkoj karti ova označuje kao Pfefferthal ,,paprena dolina,, a u tradiciji seoske mikrotoponomastike ovaj naziv ne postoji), sa svega nekoliko desetina domova, što znači i toliko porodica. Ali su i Rumuni prisutni od samog početka, a možda i u prvobitnom naselju u Velikoj dolini (dokaz za to bila bi istovetna porodična imena u Novom Selu i Dolovu). Po svoj prilici i u drugom naselju, na suprotnoj strani, prema Crepaji, Zeldošu, a kao dokaz mogle bi biti porodice sa rumunskim imenima u Crepaji. Deoba rumunskog stanovništva sela, i to u pravoj liniji, s jedne i s druge strane velikog puta, na Gilezane (prema Zeldošu—Crepaji) i Carane (prema Dolovu—Velikoj dolini), mogao bi biti drugi argumenat u prilog rečenog.

Činjenica je i ta da vojne vlasti 1767. godine premeštaju  iz Pančeva 43 rumunskih porodica u Novo Selo, te ovima dalje učvršćuju ovo mesto. Iste 1767. godine u selu se navode imena tri sveštenika: Šerbana Popovića, Radula Popovića i Janje Trandafilovića, od kojih su prva dva očigldneo bili poreklom Rumuni (na početku XIX veka pominje se . u selu i sveštenik Sava Popović, koji ima vidnu ulogu u gradnji nove crkve 1805. godine i koji 1811. godine ostavlja i belešku, na rumunskom jeziku, na koricama jednog Margarita, u crkvi, takođe na rumunskom jeziku); treći sveštenik je očigledno bio srpsko-pravoslavni, a po prezimenu, po svoj prilici, cincarsko-rumunskog porekla (istog porekla je u selu i familija Zega, vrlo ugledna i bogata, a koja se izdaje za srpsku). To je, u stvari, bilo vreme srpsko-rumunske crkvene hijerarhijske zajednice pod okriljem Karlovačke mitropolije (tu su potpadali ne samo banatski, već i erdeljski i čak i udaljeni bukovinski Rumuni), te je crkva bila zajednička, s tim što se služilo alternativno na crkvenoslovenskom za Srbe, odnosno na rumunskom za Rumune. A pošto je ova zajednica počela već na pragu XVIII veka, a i zbog sastava stanovništva u selu, ista je situacija morala biti i u prvobitnoj seoskoj crkvi, eventualno, već po osnivanju sela, sagrađena od naboja i pokrivena šindrom. Prisustvo dva rumunsko-pravoslavna popa Popovića (poznato ime i kod Rumuna), i trećega Save, koji ostavlja i traga o svom poreklu, govori neosporno o tome. Što je stara crkva imala za hram ,,velikomučenika i kralja Stefana Dečanskog,,, uopšte ne zbunjuje, jer je pomenuti kralj kanoniziran i proglašen za sveca srpske crkve, a u eri crkvenog zajedništva to nikome nije moglo da zasmeta raspre između Srba i Rumuna i težnja za odvajanje došle su tek u narednom veku, posle 1848. godine i novog koncepta o naciji i nacionalnom).

Iz tog perioda (1787) imamo na pomenutom Margaritu (v. o ovome, kao i o beleškama popa Save Popovića, odnosno srpskog popa Kneževića iz 1784. godine, više u poglavlju o kulturi) i lepu zabelešku novoseoskog žitelja Mateja Ortopana (dakle, Rumuna po narodnosti), koji je taj Margarit i kupio (za 9 forinti), za spomen svojih roditelja Barbula i Marike; interesantno da je zabeleška na crkvenoslovenskom i pominje crkveni hram istoga Stevana Dečanskog, iz iste stare crkve (hrama nove crkve, od 1805. godine, jeste Sv. Trojica, pa Duhovi — tendenciozno pisanje srpskih žitelja, u jednom dokumentu u karlovačkom Mitropolitsko-patrijaršijskom arhivu, sada SANU, iz grešne 1866. godine, kada su srpsko-rumunske raspre bile u punom jeku odvajanje rumunske crkve, pod Šagunom, iz okrilja srpske, usledilo je već 1864. godine, a u Novom Selu je završeno tek deset godina kasnije — i u kome se na sasvim pristrasan način pri kazuju neka prava i primati, valja razumeti u kontekstu vremena, a nipošto bukvalno).

Turska okupacija Banata (Temišvarski pašaluk) nas neposredno ne zanima. Evlija Čelebija (1611—1682), u svojim knjigama putovanja (10 tomova) govori o temišvarskom ejaletu (vilajetu), koji je, dalje, podeljen u 6 sandžakata i oko hiljadu usitnjenih feudalnih otomanskih poseda (fiefa), nazvanim zijametima, nešto kasnije ceo pašaluk (ejalet) postaje vakuf (verski posed) Mehmed paše Sokolovića. Među banatskim sandžakalima (livane) pominju se i pančevački i bečkerečki. Novo Selo je, u svakom slučaju, bilo u to doba pustara (ako je na ovom mestu, kao što kažu neki mađarski istoričari, nekada i moglo biti neko naselje, ono je bilo potpuno iščezlo). Ratovi između Austrije i Turske vode se povremeno, sa promenljivom srećom. Petnaestogodišnji rat (1683—1699), završen karlovačkim mirom, značio je za Austriju povratak cele Ugarske, koja je dotle bila pod turskom vlašću, ali bez Banata (prodor austrijske vojske u Srbiji i njeno povlačenje prouzrokovalo je veliku seobu Srba 1690. godine). Međutim, tek će novi pohod pod Evgenijem Savojskim (1716—1718), završen požarevačkim mirom, značiti kraj turske vlasti u Banatu (Austrija dobija i severnu Srbiju i Olteniju, koje zadržava do beogradskog mira 1739. godine). Banat se reorganizuje i kolonizira. Za vreme Turaka je, po svoj prilici, u Banatu, naročito u njegovim ravničarskim delovima, bilo nešto Srba, a u planinskom delu rumunskog stočarskog stanovništva (Turci su od 1641—1646. godine naselili u predelima banatskih rudnika, umesto odbeglih saskih rudara, Oltence, kao vične rudarstvu za Novo Selo je ovo od neke važnosti, jer će se od ovih, stvaranjem Vojne granice 1764. godine, jedan deo, tzv. ,,Carani,, , nastaniti i ovde, čak je možda većina novoseoskog rumunskog življa ovog porekla). Posle napuštanja severne Srbije i Oltenije, beogradskim mirom 1739. godine, došlo je do novog naseljavanja u Banat i Srba i novog vala Oltenaca. Kolonizacije su nastavljene i dalje. Stvaranjem Vojne granice 1764. godine, doseljeno je u Banat poprilično rumunskih porodica iz Erdelja. Ali su u kasnijim decenijama kolonizacije favorizovale u prvom redu Nemce. Bilo je čak i prisilnog iseljavanja ostalog stanovništva i evakuisanja čitavih naselja da bi se Nemcima napravilo mesta. Za nas je od posebne važnosti direktiva Ratnog saveta bečkog dvora od 19. XI 1765. godine, u kojoj se izričito kaže da može ,,da se daje zemlja Srbima i Vlasima u predelima Nemačko-banatske regimente samo ako ova nije potrebna Nemcima,,. Iste godine carica Marija Terezija zabranjuje dalje useljavanje Rumuna u Vojnu granicu (baš zbog forsiranog koloniziranja Nemaca — Srbi su bili izuzeti zbog ranije dobijenih, a kasnije potvrđenih, carskih privilegija).

Posle poznatih bitaka kod Sente i Petrovaradina, krajem avgusta 1716. godine, austrijska vojska opseda Temišvar, a turski garnizon (od 18.000 vojnika, sa 200 topova) kapitulira 13. X 1716. godine. Prema prethodnom obećanju, u pregovorima pre kapitulacije temišvarskog garnizona, Turci su, pošto su ostavili ratnu opremu, oslobođeni i sprovedeni putem Temišvar—Deta—Vršac—Alibunar—Pančevo (dakle, prošli su i kroz mesto budućeg sela), te prema Borči, gde su prebačeni preko Dunava. Postavljanjem generala Mersija za komandanta i guvernera Banata, znači uvodenje vojničke vlasti ovde, sve do 1751. godine. Inače, Banat u celini ostaje, sve do 1779. godine, kao krunski posed, pod bečkom komorom, uprkos revendikacijama ugarske Dijete za jurisdikciju nad ovom pokrajinom. Međutim južni Banat, sa pojasom od nekih 70 km od Dunava (sve do Uljme, Dobrice i Perleza) postaje 1764. godine graničnim kordonom (Banatska vojna granica) za odbranu od novih turskih upada (ova je razvojačena tek 1872. godine). To je novi režim seljaka-slobodnjaka (u Provincijalu ima grofova i spahija), sa zemljom koju obrađuju (ali nisu njeni vlasnici, sve do 1851. godine), ali su i naoružani i vrše vojne ,,egzercire,, , u crkvenoj porti ili drugde, ili vežbe iz gađanja, na ,, šiceraju ,, , izvan sela. Komanda čete, sa stražom, upravlja mestom (u Novom Selu je bila stacionirana 9. Četa Nemačko-banatskog puka iz Pančeva).

Kasnije će podoficiri biti i predsednici opština. Vojne vlasti, zajedno sa crkvenim vlastima, nadziravaju, neposredno ili preko specijalnih inspektora, rad škola, ,,nemačkih,, (graničarskih) ili nacionalnih. U opštini je i neposredni sudski organ, komandant čete, koji drži ,,raporte,, o rasprama graničara. Kazne se sastoje i u fizičkim oblicima (tzv. šibe), a do 1848. godine se smrtne kazne u Granici vrše, po vojničkorn zakonu, odsecanjem glave sabljom. Porodični život graničara — da bi ih vlasti imale na okupu i lakše mobilisale, odnosno vodile bolju evidenciju odvija se u tzv. porodičnim zadrugama (,,kućna zajedništva,,), tj. deca se nisu smela odvajati, bez posebnog odobrenja vojnih vlasti, od roditelja, tako da su domaćinstva bila vrlo brojna. Svaka je zadruga imala na uživanje, i obradu (to je opet bila prednost porodičnih zadruga), određenu ,,sesiju,, zemlje od 12, pa 18 i, najzad, 24. kat. jutra obradive zemlje i pašnjaka (stočarstvo je, naročito kod rumunskog življa, bilo vrlo bujno). To je bio režim u kome su delali i živeli i Novoseljani, od osnivanja sela, 1765. godine, i njegovog inokorporiranja u Vojnu granicu 1767. godine, do razvojačenja iste (1872).

 Na predlog grofa Mersija, austrijski car Karlo III odobrava 28. VI 1719. godine statut o političkoj upravi Banata. Ceo Banat je podeljen na 13 dištrikta i više vojnih jedinica na čelu sa zemaljskom administracijom u Temišvaru. Na ovom terenu bio je bečkerečki dištrikt, s jedne, te pančevački, s druge strane, sa vrlo proređenim stanovništvom (sam Bečkerek je 1717. godine imao svega oko 100 kuća, sa oko 400 stanovnika, a grad Pančevo, iste te godine, svega 70 kuća, sa svakako još manje stanovnika u celom pančevačkom dištriktu je u tom momentu bilo svega 19 naseljenih mesta, sa svega 776 kuća). U drugom periodu, onom Vojne granice (1764—1872), civilna uprava skoro potpuno zamire (pojaviće se, u nekim formama, pred 1848. godinu i, naročito, iza toga, kada je već granica kao institucija preživela, ali bez neke naročite svrhe, jer je turska moć sve više splašnjavala). Krute vojne forme upravljanja i poluvojnički način življenja stanovništva pritiskuju ove, ipak, slobodne seljake (u poređenju sa onima iz Provincijala). Kratak period civilne vlasti (1751—1764) brzo je prošao. Rat od 1737. godine, sa novim turskim upadima u Banat i pustošenjem naselja, osećao se i u ovim krajevima, a još više austrijsko-turski rat od 1788. godine, kada su Turci upali u Pančevo i južni Banat, pa i u Novo Selo, te, među ostalima, spalili i postojeću crkvu-brvnaru (po aktu-žalbi srpskog življa mitropolitu od 1866. godine, a po sećanju rekonstruisanim događajima, ovu su zapalili ,,dva Rumuna,, iz sela, u dosluhu s Turcima).  

Dakle, ,,novo selo,, postalo je od dva nešto starija sela. Naselje Zeldoš (naznačeno na nemačkim kartama i kaoSoltaš), bilo da je bilo naseljeno ili ne, postojalo je od ranije. Evlija Čelebija ga u svojim putopisima navodi neposredno i kaže da ,,pripada Alajbegu,, (što bi značilo da je bilo nastanjeno). Inače, nešto dalje se navodi i Mala Zrepaja (pored sela kao takvog). Pomenuti turski putopisac, u nastavku teksta o Zeldošu, kaže doslovno još i ovo, što je od važnosti za stanje na ovom terenu u to doha: ,,Na ovoj ravnici nema kamena ni u veličini zrna od pasulja, a trava tako bujno raste da se u njoj ne vidi konjanik,, (to je rečeno 1660. godine). Neki autori, pak, ovo naselje navode kao ,,srpsko naselje Stari Zeldoš,,.  Mesto je, inače, 1776. godine, na Grizelinijevoj karti, označeno kao pustara, nenastanjeno (Soldasch prae).

Drugo naselje, u Velikoj dolini (Valea Mare), gde se i sada otkopavaju cigle i ćerpić, poznato je danas u selu samo pod ovim nazivom. Kao ,,Paprena dolina,, (Pfefferthal) pojavljuje se samo na karti u atlasu Korabinskog iz 1800. godine. Inače je to mesto poznato i kao ,,njive Ženara,, (locurile Jenarilor), po porodici koja je taj kompleks imala kasnije u posedu (u monografiji Petrovog Sela-Vladimirovca navode se, bliže ovome selu, i ,,bunari Ženarovih,,, fintinile Jenarilor,po istoj porodici). Na kartama je to mesto označeno (iz turskog perioda) kao Mali Dolovi (negde i Mali Polovi), za razliku od Velikih Dolova (ili Ciganske doline), gde je nastanjeno mesto Dolovo kao takvo. Već na Grizelinijevoj karti od 1776. godine je to napušteno mesto (Mali Polovi Pred). Insistentno se na kartama u posleturskom periodu pojavljuje lokalitet Brun, na putu Alibunar—Pančevo, bliže prvom (pored nekoliko naselja koje se pojavljuju u trouglu Pančevo—Dolovo—Crepaja , kao Ola, Gebedarovac—Govedarovac, Verovac, Jenovac, Koslovac). Tako se na Mersijevoj karti od 1723. godine ovo mesto pojavljuje kao Brun, verovatno (na nemačkom) ,,bunar,, ,,izvor,, a na službenoj (i još negde) karti od 1761. godine označeno je kao Prun (na rumunskom bi to bila ,,šljiva,, , mada je nemačka etimologija verovatnija), te je prikazano i kao poštanska stanica (Poststazion), što je verovatno i bilo. To je otprilike i sadašnji položaj sela i bar neki nagoveštaj zašto su vojne vlasti baš tu planirale ,,novo selo,, (veliki put, poštanska kambijatura i, eventualno, snabdevanje trupa između dva strategijski važna punkta kao što su bili Pančevo i Ali bunar).  

Da vidimo najstarije pomene o selu, njegovo beleženje na kartama iz XVIII veka, autografske beleške iz sela iz istoga veka, te najstarije stanovnike sela zabeležene u crkvenim matičnim knjigama (počevši sa 1793. godinom), te u jednom dokumentu iz 1799—1800. godine i, najzad, prve stanovnike zabeležene u službenim matičnim knjigama (opštinskim, počevši sa godinom 1895).

Razume se da Novog Sela nema u Pečkom katastigu od 1660—1666. godine, jer nije onda ni postojalo. A nema ga takođe ni u jednom popisu dištrikata, na latinskom jeziku (Conscriptio districtuum), sačinjenom u zadnjoj deceniji XVII veka (oko 1690—1700), a koji je pronađen u zbirci Marsilji (Marsigli) u Bolonji i u kome se nalazi oko 390 naselja u Banatu, od kojih 16 u pančevačkom dištriktu (medu kojima, na primer, Starčevo, Nadeo, Omoljica, Brestovac, Pločica, Kovin, Deriblat-Deliblato, Vrele, Dubovac i dr.).

Naravno, da Novog Sela nema ni na Mersijevoj karti od 1723. godine (tu je samo Prun i Dalova, eventualno Dolovo), ni na karti od 1761. godine (a ima Dolova i Seltoša). Tek se na Grizelinijevoj karti od 1776. godine selo pojavljuje pod nazivom Nova Sela (Nova Sella), dok su Zeldoš i ,,Mali polovi,, prema Dolovu dati kao nenastanjeni. Na zvaničnoj karti od 1783. godine mesto se pojavljuje kao Novoselo, a na karti atlasa Korabinskog od 1800. godine ono je trostruko obeleženo: Neudorf , Pfefferthal Novaszella (pripadajući, razume se, 12. pančevačkoj regimenti).

Evo i službenih naziva sela od XIX veka do naših dana:

1853:Neudorf (na ,,generalnoj,, karti Srpskog vojvodstva  Tamiškog Banata, koju su izradili grof Koronini--KronbergE. fon Fridberg)

1854:Novo Selo (u priručniku o Srpskom vojvodstvu i Tamiškom Banatu, objavljenom, na nemačkom jeziku, te godine u Temišvaru)

1859:Satu Nou (u građi za istoriju banatskih sela koju objavijuje ,,Javor,, 1880. i 1881. godine)

1878:Ujfalu (u statističkom godišnjaku, na nemačkom, pod naslovom Torontaler Compass, u redakciji L. Joklia, štampanom  u Kikindi 1880. godine)

1882:Réva-Ujfalu (na nemačkoj karti Semlin mid Pancsova,štampanoj te godine)

1902:Bánát-Újfalu (kod P. Baloga, Népfajok Magyarországon,u Budimpešti, te godine)

1922:Banatsko Novo Selo (u Administrativnoj podeli prema  Uredbi o podeli zemlje na oblasti od 28. IV. 1922. godine)

Iz druge polovine XVIII veka imamo i neke autografske zabeleške sveštenika i stanovnika Novog Sela, na crkvenoslovenskom i rumunskom jeziku, na koje je vredno ukazati.

S kraja XVIII veka imamo dve zabeleške u starim crkvenim knjigama i jednu s početka XIX veka, koje ne kazuju neke suštinske stvari, ali su interesantne same po sebi zbog datuma kada su zapisane:

1) 6. februara 1784. godine (na koricama jedne Kazanije na rumunskom) pop Lazar Knežević iz mesta ,,paroh Novo Seloa,,  daje zabelešku na crkvenoslovenskom o toj ,,svetoj knjizi,, (tu je naveden i hram stare novoseljanske crkve, ,,velikomučenik i kralj Stefan Dečanski,,   činjenica da je to napisano na jednoj knjizi na rumunskom jeziku neosporan je dokaz da je crkva služila u to vreme i Srbima i Rumunima).

2) 4. oktobra 1787. godine stoji i zabeleška, na drugoj crkvenoj knjizi, Margaritu (na rumunskom jeziku, ista crkva, isti hram, Stefan Dečanski) da je istu kupio Matej Ortopan, žitelj novoseljanski, po ceni od 9 forinata i 17 krajcara (beleška je na crkvenoslovenskom).

3) 5. avgusta 1811. godine seoski sveštenik ,,Sava,, Popović (,,paroh Satuluj Nou — paroh Novog Sela piše zabelešku, na rumunskom jeziku (ćirilskim slovima), o starini te iste knjige (Margarita), kojoj on daje nekih 600 godina (bez ikakve osnove, inače).

Evo i prepisa prva tri meštana (rođenih, venčanih i umrlih) u najstarijim sačuvanim crkvenim knjigama:

I Protokol krštenih (Napisanije krešć¹jemih) iz 1793. godine (najstariji sačuvan):

1) januara 1793: rođen je Vasilije, sin Pavela Sudoma i supruge mu Neranče — kum Ignatije Bogdanov, a sveštenik Živan Joanović.

2) 4. januara 1793: rođen je Toma, sin Opre Stamene i žene mu Teodosije — kum Konstantin Govedar, sveštenik Petar Mihailović.

3) 9.januara 1793: rđena je Stana, ćerka Ilije Pančevana i matere joj Bukure — kum (nenaznačen), sveštenik Živan Joanović.

II Protokol umrlih (Napisanije umirajušćih) iz 1813. godine (najstariji sačuvan): 

1)17. decembra 1813: umire Blaž Martinov, sahranjen od sveštenika Prokopiusa Mihailovića.

2)17. decembra 1813: umire žitelj ,,novoselski,, Petar Jovan Rado, a sahranjuje ga sveštenik Prokopiu (sic) Mihailović.

3)16. decembra 1813 (biće da je naknadno uvedena): umire Persida Konstantin, a sahranjuje je isti Prokopio Mihailović.

Primedba: pod II. 3 očigledno da se radi o stanovniku Romu (Ciganinu), a to znači da su oni nastanjeni u selu vrlo rano, možda još u XVIII veku.

Pošto se u selu radi, uglavnom, o tzv. ,,rumunskim,, Romima (kojima je rumunski jezik i maternji), nije isključeno da su oni došli zajedno sa rumunskim stanovništvom (iz bilo koje od tri grupacije: iz Oltenije, Erdelja, ili, pak, iz severoistočnog Banata, sadašnjeg rumunskog).

III Protokol venčanih (Napisanie venčaemih) iz 1825. godine (najstariji sačuvan): 

l) 9. maja 1825: venčava se Mihail Zembran, iz Perkosova sa Marijorn, ćerkom Đorđea (sic) Tođeraša, iz Novog Sela — kum Stefan Toma,  iz  Dolova, a venčava ih sveštenik Atanasije Joanović.

2) 12. maja 1825: venčava se Joan/n/ i Fišća iz sela (po drugi put sa udovom An/n/om, ,,bivša supruga,, Aleksandra Sturze — kum Joan/n/ Malica, iz sela, a sveštenik Prokopije Mihailović.

3) 23. maja 1825: venčava se Živan Stojanov, iz Tomaševca sa Julijanom, ćerkom Pantelejmona Popovića — kum Danilo Perkov iz Tomaševca, sveštenik Atanasije Joanović.

Inače, crkvene knjige, po nekirn propisima, vode se tek posle 1789. godine, kada je objavljen (6. juna) reskript Ratnog saveta bečkog dvora, kojim se sveštenici obavezuju da uredno vode evidenciju o rođenim, venčanim i umrlim. Iste godine i karlovački mitropolit prenaša ovu naredbu podređenim mu epi- skopima, a ovi protoprezviterijatima, te parohijama. Već naredne (1790), najkasnije 1791. godine, nalazimo takve knjige u crkvama na ovom području. Biće da je u Novom Selu bilo ovih knjiga u crkvama i iz ranijih godina, ali su one  po predanju (informacija je dobijena od mesnih sveštenika pre više decenija)  uništene u ratu 1848—1849. godine (opet na osnovu usmene tradicije, ove su protokole tada spalili neki Mladen i Ferenđanu).

Inače, slubžbene matične knjige, po opštinama, uvode se u Ugarskoj 1. oktobra 1894. godine, a ustanvoljene su zakonskim članom XXXIII/ 1894. godine, odnosno naredbom ministarstva prosvete i veroispovesti br. 38633 od 24. VIII 1895. godine. Takođe su zakonskim članom XXXI/1894. godine (naredba br. 2020 od 29. VI 1895. godine) donete uredbe o građanskom braku, te zakonskim članom XXXII/1894. godine o veroispovesti dece iz mešovitih brakova.

Evo prva tri stanovnika Novog Sela, po službenim matičnim knjigama:

I rodeni (1895):

1) (Poništeno).

2) 1. oktobra 1895: Malica Janoš (Joca) prijavljuje rođenje ćerke (ime nije stavljeno) Jovana Malice (25 godina) i Olimpijade Erdeljan  (26) — u napomeni dato ime devojke: Natalija.

3) 30. septembra 1895: Malajmare Ištvan (Štefan) prijavljuje rođenje ćerke Marinke od oca Todora Malajmare (20) i majke Julke   Krajnjan (18).

4) 30. setpembra 1895: Boljanac Kosta prijavljuje rođenje sina Radovana; otac Kosta Boljanac (29) i majkaAna Malica (26).

II venčani (1895):

l) 13. oktobra 1895: venčava se Petar Pavković (rođen 1866.godine), iz Dolova, sa Dragom Kosanić(rođenom 1876. godine) iz Novog  Sela.

2) 6. oktobra 1895: venčavaju se Gergelj (Gligorije) Boljanac, iz sela (rođen 1876. godine) i Kristina Marišesku, takođe iz sela (rođena 1879. godine).

3) 27. oktobra 1895: venčavaju se Petar Roškulec, iz mesta (rođen 1875. godine) sa Ilonom (Jelenom) Radovančev, iz mesta (rođena 1875. godine).

Primedba: Očigledan je pokušaj mađarskog matičara (Karolia Kiša) da krštena imena transkribuje na mađarskom. Interesantno je i to da se  mladenci i kumovi, mada Rumuni, potpisuju ćirilskim slovima, a tek poneki latinskim, i to mađarskim pravopisom, što treba da znači da novi rumunski latinički pravopis i azbuka (službeno uvedeni u Rumuniji tek 1860. godine) nisu još stigli do ugarskih krajeva, te su verovatno i deca u školi učena da pišu rumunski sa ćirilicom (inače, rumunska ćirilica  koju je srpski komediograf Jovan Sterija Popović, 50-tih godina prošlog veka, inače, sasvim neprikladno, okrakterisao kao ,,jednom od najsovršenijih u Evropi,,  datira iz XV ili XVI veka, a u slovenskim rukopisima na teritoriji Rumunije svakako još od ranije).

III umrli 1895:

1) (Poništena strana — precrtana).

2) 1 oktobra 1895: Saveta Pavliški prijavljuje smrt Ištvana Pavliškog, starog 43 godine, broj kuće 112, koji je izdahnuo 30. septembra oko 3 sata.

3) 4. oktobra 1895: Sava Stojanov prijavljuje smrt Angeline Stojanov, od 3 nedelje, koja je umrla 3. oktobra oko 5 časova (br. kuće 1121).

4) 8. oktobra 1895: Sava Smoljan prijavljuje smrt Ištvana (Jovana) Lazarova, u 40. godini života, koji je urnro 8. oktobra, u 9 sati uveče.

Primedba: I ovde vidimo mađarizovanje krštenih imena, mada kao matičarski službenik potpisuje poznati publicista i pesnik Kosta Carina, koji piše na mađarskom (v. poglavlje o kulturi) i koji se i sam potpisuje kao Czarina Szilard, ali koji je svakako znao sasvim dobro svoje sugrađane i njihova imena, što može da znači da je bilo nekih instrukcija vlasti u ovom smislu, što ne bi bilo začuđujuće, jer se tada već uveliko spremala velika proslava hiljadugodišnjice mađarske sentištvanske države (proslavljena 1896. godine), a koja je bila usmerena protiv ostalih, nemađarskih narodnosti u zemlji, u smislu dokazivanja mađarske državnosti.

Najzad, mimo matičnih knjiga, crkvenih i službenih, medu najstarijim izvornim dokumentima koji se odnose na ovo selo, jeste i popis novoseljanskih domaćinstava, sa odnosnim nekretninama, koji je sastavljen 1799. godine, a prepisan 1800. godine (čuva se u Istorijskom arhivu u Pančevu). Evo prva tri stanovnika sela po ovome popisu, sa zemljom koju su imali u posedu (njihova porodica, svakako na zadružnoj osnovi):

l) Marin Baloj (17 jutara)

2) Jefta Pandurov (25 jutara)

3) Grigorije Dudulec (79 jutara)

 

U svojoj dvovekovnoj istoriji, Novo Selo je preživljavalo nekoliko režima, razne administrativne promene, ratove (i oba svetska) i druge događaje. Da sagledamo neke od ovih momenata, hronološkim redom.

Rađanje sela, videli smo, počinje sa osnivanjem Banatske Vojne granice (1764). Selo je bilo inkorporirano u Granici sa 9. Četom pančevaćkog 12. Nernačko-banatskog puka, čija je (gene- ralna) komanda bila u Temišvaru (jedno vreme je pančevački puk pripadao i petrovaradinskoj graničarskoj brigadi). Sedište komandanta mesta (tj. čete) bilo je u sadašnjoj ,,opštini,, (opštinskoj kući). Tu su se držali i raporti, tj, suđenja, pred komandantom čete, koji je obično bio poručnik (lajtnant); iz mesta je bio neki ,,oberlajtnant,, Roškulec (koji je i sahranjen na novoseljanskom groblju). Ne znamo gde je bilo mesto za egzercire graničara, ali je ,,šiceraj,, (strelište) bilo negde izvan sela, prema sadašnjoj šumi. Graničarska uniforma 12. pančevačke graničarske regimente bila je: kaput (mundir) zatvorenomrke boje, neboplave oznake na okovratnicima ili celi okovratnici (kod podoficira i oficira) u ovoi boji, čakšire uzane i otvorenoplave boje, sa belim dugmetima.

Svaki je graničar čuvao svoju uniformu i oružje s kojim je bio zadužen. Ovo je stanje trajalo, sa izvesnim prekidima i preinačenjima u događajima oko 1848. godine, sve do 1872. godine, kada je Granica formalno ukinuta.

Austrijsko-turski rat od 1788. godine bio je prvo vatreno krštenje graničara. Ne znamo tačno kako se to odvijalo neposredno u selu, ali je te godine turska vojska zauzela selo i zapalila crkvu (i izgorela crkvene knjige i dokumenta). Znamo da se stanovništvo Pančeva te godine povuklo pred Turcima, te pretpostavljamo da je toga bilo i ovde, tim pre što je selo bilo graničarsko.

Značajnih događaja do 1848. godine nemamo. Nemamo tačnih podataka šta se u selu zbivalo te godine, ali sigurno je da je srpsko stanovništvo bilo uz srpski pokret, tim pre što je Pančevo postalo, u neku ruku, glavno uporište ovoga (tu dolazi i patrijarh Rajačić, Đorđe Stratimirović i vojvoda Stevan Šuplikac). Biće da se rumunsko stanovništvo odnosilo više pasivno imajući u vidu i opšte držanje banatskih Rumuna u ovom sukobu (lugoški sabor, na čelu sa Jeftimijem Murguom, simpatije prema mađarskom pokretu i zahtevi crkvenog odvajanja od karlovačke mitropolije). Odmazde i paljenja koje su srpski ustanici vršili u Svetom Mihajlu (danas Lokve) i Uzdinu te revolucionarne godine, jesu dokaz više u prilog ovom tvrđenju. Među- tim, Novo Selo će osetiti vojničku čizmu u dva maha. Odmah posle Nove godine 1849. general Kiš napada sa mađarskom vojskom Pančevo, ali posle poznate Nadelske bitke, Mađari bivaju odbačeni te se kako se navodi u analima ovoga rata — glavnina Kišove Vojske povlači prema Novom Selu. Drugi nalet mađarske ustaničke vojske završava se, međutm, zauzimanjem Pančeva, 8. maja 1849. godine. I ova je vojska prošla kroz selo. Biće da su i ovom prilikom mnogi Srbi iz sela bili u izbeglištvu. Mađari se povlače iz Pančeva noću između 9. i 10. avgusta 1848. godine. Iz tog vremena postoji u selu usmena tradicija da je neko (verovatno od Srba) dočekao mađarsku vojsku sa uzvikom ,,živeo kralj,, (Eflyen a kirdly) i da mu je na licu mesta odrubljena glava. U to vreme, verovatno, pada i novo spaljivanje crkvenih knjiga, a i činjenica da se ovo pripisuje dvojici Rumuna (Mladenu i Ferenđanu), govori o držanju ovih u ratu. Posle propasti mađarske bune (posle vilagoške bitke) 8. septembra 1849. godine u Pančevo ulaze, dolazeći iz pravca Temišvara (znači preko Novog Sela), tri bataljona Nemačko-banatskog puka, s artiljerijom.

Posle ovih događaja, formalnim proglašenjem Srpskog vojvodstva i Temišvarskog Banata, kao posebnih administrativnih jedinica (mada, uskoro, pokrivene teškim Bahovim apsolutizmom), u Granici nastaje slobodniji život, sa težnjom ka civilnoj upravi. Seljaci-graničari postaju vlasnici zemlje (1851) i vojnička stega popušta. Pančevo postaje sve više sedište administrativnih, civilnih i sudskih vlasti (inače, kao slobodan ,,carski,, grad, ono ima svoju ,,komunitetsku,, upravu, sa sudovima, poreskim zvanjem, gruntovnicom, siročadskim stolom, sanitetskim odeljenjem i policijom).

Što se tiče crkvene jurisdikcije, Novo Selo, zajedno sa Pančevom, potpada pod temišvarsku episkopiju, te pod karlovačku mitropoliju (koja je posle 1848. godine podignuta na rang patrijaršije). Vladika je vodio računa ne samo o sveštenim licima, već se brinuo i o postavljanju učitelja (za vreme Vojne granice, u dogovoru sa vojnim rukovodiocima), o izgradnji i opravci crkava, a i škola, te o organizovanju i koordiniranju nastave u školama, sa obaveznom veronaukom (katihizisom). Rumuni, pak, sa ove teritorije, uključujući i Novoseljane, potpadali su, crkveno, pod vršačku eparhiju (koja je osnovana još 1791. godine). 1866. godine osniva se za Rumune posebna, karansebeška eparhija, te 1868. godine bivaju tu priključeni i Rumuni sa ove teritorije. U Novom Selu je od samog početka bilo po dva ili tri sveštenika. Krajem prošloga veka tu je prebačen i rumunski protopopijat (koji je ranije bio u Pančevu, Dolovu i Uzdinu), te je tu njegovo sedište ostalo do naših dana. Crkveno odvajanje Srba i Rumuna (započeto i dobijeno još 1864. godine, kada se, pod Andrejem Œagunom, osniva erdeljska mitropolija, sa sedištem u Sibiu) u Novom Selu započinje 1872. godine, a završava se 1875. godine (dve godine kasnije Srbi grade i posebnu crkvu).

Austro-ugarskom nagodbom od 1867. godine — mada se Granica ukida formalno tek 1872. godine, ali zadnjih godina ona skoro da nema više nikakvu funkciju niti vlast — počinie nova era, ona mađarske predominacije, i mađarskog jezika, naravno. Te godine se osnivaju županije i na teritoriji Vojne granice, sa srezovima i opštinama. Novo Selo pripada bečkerečkoj torontalskoj županiji, sa sreskim zvanjem u Pančevu. Županije, na čelu sa velikim županom i podžupanom, imaju najšira ovlašćenja, sa podređenim im kongregacijama i povereništvima i administrativnim odborom. Tu je bila i sudska vlast (sa urbarijalnim, vlastelinskim, civilnim, krivičnim i stečajnim sudovima), siročadski sto i finansijsko zvanje. U Pančevu su bile, manje razgranate, niže, sreske instance administrativne i sudske uprave.

Novo Selo je preživelo i prvi svetski rat, masovnim učešćem, putem prisilne mobilizacije, na raznim frontovima, naročito na italijanskom i ruskom frontu (tu su, od zarobljenika, neki učestvovali i u Oktobarskoj revoluciji, kao Nikola-Nika Lautaš—,,Farbar,,, Miltuin Militarov—,,Špengler,, i dr.). Ne zna se tačan broj poginulih Novoseljana u prvom svetskom ratu, ali ih je sigurno bilo dosta (pred srpskom crkvom je u međuratnom periodu podignut ,,krst,,, spomenik palim Srbima iz sela u ovom ratu).

Zatečeni administrativni sistetm, županijski, životario je, u drugim uslovima, i posle stvaranja Kraljevine SHS (odnosno Jugoslavije), sve do 1927. godine. 1919. godine, posle razgraničenja prema Rumuniji, stvorena je nova županija, Torontalsko-tamiška, sa srezovima (na ovom terenu) velikobečkerečkim, velikokikindskim i belocrkvanskim. Pančevo (gde je pripadalo i Novo Selo, kao podređena opœtina) i Vršac, kao bivši slobodni gradovi, imali su svoju posebnu autonomiju u rangu županija (ovaj status ukinut je 1925. godine). Inače, Vojvodina je, posle 1919. godine, imala svoju, ograničenu, ipak, autonomiju, sa posebnom vladom (koja se kasnije ukida). Posle Oktobarske i Mađarske revolucije (1917. i 1919. godine) neka gibanja osećaju se i u Novom Selu, naročito na izborima od 1920. godine, kada se pojavljuju i komunisti (,,sindikalisti,, — među njima Jefta Tovladijac-Rotar, Lazar Omorjan-Galan, Mita Militarov-Dolcan, Nikola-Nika, Čebzan-Lungu i dr.).

1927. godine proglašene su u Kraljevini SHS oblasti, te Novo Selo biva uključeno u Beogradsku oblast (koja zahvata deo Šumadije i predele uz Tisu, sa vojvođanskim gradovima Pančevom, Velikim Bečkerekom i Velikom Kikindom). Za Novo Selo srez je bio (i ostao i iza toga) u Pančevu, sa svim administrativnim, sudskim i vojnim nadleštvima. 1929. godine, posle 6-to januarske diktature kralja Aleksandra i proglašenja Kraljevine Jugoslavije, stvara se Dunavska banovina, sa Pančevom kao srezom. Otpori radikalskoj, centralističkoj i velikosrpskoj politici režima toga vremena osećaju se u selu bar na izborima opredeljenjem, uvek velikom većinom glasova, za opoziciju (Davidović Maček, te Duda Bošković kao poslanik na listi ove stranke). Rumunska inteligencija, učitelji i sveštenstvo, kao i imućni seljaci u selu, pošto su se pokušali vezati   bez nekog uspeha među Novoseljanima — za tzv. Rumunsku stranku (1923—1929. godine, ukinuta posle 6. januara), oponiraju zvaničnoj politici sopstvenu disidentsku i nacionalističku politiku. Pred drugi svetski rat, a naročito posle 1936. godine, ovu politiku ozvaničuje društvo (ispočetka kulturno, sa prosvetiteljskim ciljevima) ,,Astra,, .

Inače, ovi elementi će, uglavnom, biti i nosioci kolaboracionističke politike za vreme nemačke okupacije (1941—1944).

O drugim posebnim događajima, vidovima aktivnosti i akcijama u selu, govori se posebno (u zasebnim poglavljima, a i u hronici događaja, na kraju). Da ovde samo pomenemo neke od najvažnijih, u kratkim crtama.

Od usmenih predanja, zabeleženih decenijama unazad, navedimo neka, interesantnija.

Nekada se pšenični hleb koristio vrlo retko, već pretežno proja i kačamak (mamaljiga). Ljudi su bili i slabi zemljoradnici; u početku su im vojne vlasti (to važi prvenstveno za Rumune, koji su bili dobri stočari-ovčari, a imali su i ergele konja, stada volova i krava) davale zemlju na obradu na silu, čak sa batinama (po turu, đački) da bi zemlju primili. Negde početkom prošlog veka su zimi stoku, naročito ovce, držali u ,,torini,, na ulici, sa tuluzinom i odgovarajućom zimskom hra- nom, sa vatrama, pićem i šalama. Zemlju nisu đubrili, već su stajsko đubre bacali u rupama na kraju sela, odakle su ga vukli Nemci iz Francfelda (kasnije su ovo đubre prodavali ovima sa čitavim kolima kao mernom jedinicom).

U selu je postojala i vetrenjača, koja se održala do početka našeg veka. A postojale su i suvače (mlinovi na ,,suvo,,, sa žrvnjem). Postojala je i uljara (,,olajnica,,, privatna, svakako), gde se cedilo ulje, najpre od semena ludaja, a tek kasnije i od suncokreta. U selu su postojala dva mlina (motorni, na mestu sadašnjeg, modernog, i drugi na putu za Vladimirovac, parni, koji je držao neki Jevrejin Kobi).

Za vreme haranja kolere Ijudi su mazali ramove prozora i vrata sa belim lukom kao preventivnim sredstvom. Inače su zarazne bolesti, naročito šuga, uzimale velikog maha, zbog teških higijenskih prilika.

Na mestu ,,starog šinteraja,, , prema šumi, bio je krematorijum za uginule životinje (konje, krave i goveda, ovce, pse).

Zabeležimo i neke od službenih podataka:

Ne zna se tačno kada je ustanovljena pošta u selu, ali se veruje da je jedna kambijatura (menjanje konja poštanskih diližansi) postojala u selu još početkom XIX veka. Telegraf je, po svoj prilici, uveden tek 1866. godine, a telefon, preko železničke stanice, čak 1896. godine.

Ugledna bašta voćarstva pominje se u selu još 1819. godine.

1832. godine izgrađen je kameni put koji ide kroz selo na relaciji Pančevo—Vršac (on je postojao tu i ranije, ali biće da je bio zemljani).

U Novo Selo su se preseljavale, u više mahova, čitave porodice iz Ovče, zbog čestih poplava (izliva Tamiša i Dunava) koje su zahvatile to selo. Čak im je opština dala i čitav deo atara za obradivanje. Tako u jednom cirkularnom pismu, od 30. III. 1895. godine, novoseljanski rumunski prota traži priloge za pripomoć ovima koji se nalaze u selu (a i u Beogradu, Zemunu i Pančevu).

Želemička pruga (što znači i stanica u Novom Selu) Pančevo—Vladimirovac (pruga broj 186) dovršena je i puštena u rad 1896. godine.

Posle prvog svetskog rata, u dva maha, vršene su kolonizacije u selu (1922. i od 1929—1934) tzv. dobrovoljaca (iz prvog svetskog rata, protiv Austrije) iz Like, ali i iz Bosne i Crne Gore. Ovi su nastanjeni na tzv. koloniji na Dudari, a i na crepajskom putu.

 

Zabeležimo još neke momente, opet po sećanju starijih ljudi (u prošlim decenijama): negde 1912. godine u selu je besneo orkan koji je obarao drveće. Prema Dolovu bio je ,,špitalj,, (bolnica), koji je kasnije bio i neka vrsta doma staraca ili prihva]ilište za seoske beskućnike. Zadnjih godina rata (1917—1918) bila je u selu velika epidemija šuge, tako da su je ,,svi,, imali. Početkom veka u selu se pojavljuju prve vršalice (na konjsku vuču, a kasnije samohodne). Traktori se pojavljuju 30-tih godina (a nešto pre toga i mašine-kosačice, najpre bez vezivanja, a posle i samovezačice). Selo je (doskora) imalo svoju ciglanu (na tromeđi atara Novo Selo-Francfeld /sada Kačarevo-Pančevo), ali su seljaci obilato pravili i pekli cigle u ,,ciglani,, . kraj sela, prema Crepaji; određeni broj komada cigala morao se obavezno davati, kao doprinos, opštini, koja je taj materijal koristila za javne zgrade. Mnogi su pravili čerpiće (nepečenu ciglu) i u svom dvorištu (u manjim količinama, jer je zemlja, glinena ilovača, bila sasvim pogodna za ovo). Prvi automobil je prošao kroz selo posle prvog svetskog rata, negde oko 1920. godine, a 1925. godine bilo je u selu oko 30 vršalica (privatnih); deset godina kasnije u selu ima 3—4 teških traktora za vršenje, te broj vršalica opada (ima ih oko 20).

Vrh